Het is voor mij een grote eer om vandaag in deze bijzondere kerk van architect Kropholler het 'Zakboek voor de Woonomgeving' van de hand van Willemijns Wilms Floet en Esther Gramsbergen in ontvangst te mogen nemen. Niet als voorzitter van de Koninklijke Maatschappij ter bevordering der Bouwkunst, Bond van Nederlandse Architecten BNA, want dat ben ik pas in januari aanstaande, maar als een oud-bewoner van deze prachtige Linnaeushof.

Ik sprak al wel eerder in kerkzalen, maar dat was meestal vanwege verdrietige gelegenheden zoals het overlijden van geliefden. Ook ben ik niet rooms-katholiek opgevoed, maar protestant, hoewel dan weer wel als achterkleinzoon van een dominee. Om in de juiste sfeer te komen daarom een paar dichtregels van Gerard Reve, de beroemde volksschrijver, die niet ver hier vandaan, in Betondorp werd geboren. Het gedicht uit 1977 heeft als titel 'Apologie':

Toen ik rooms-katholiek werd,
werd mijn haar, dat grijs begon te worden,
opeens weer donkerblond.
Mijn bloeddruk daalde,
terwijl mijn jaarinkomen van die dag af fors bleef stijgen.
Er blijven wel bezwaren,
maar bij zoveel genade moet ik wel erkennen:
de Kerk van Rome is de Ware Kerk.

En voor architecten, dames en heren, zijn kerken en kathedralen natuurlijk belangrijke gebouwen, die als het goed is, in onze opleiding een plaats hebben gekregen via de lessen in de architectuurgeschiedenis. Architecten bezoeken ze ook graag, de hoogtepunten liggen goed bereikbaar in heel Europa. Bedoeld voor de samenkomst van mensen en het gezamenlijk vieren van de liturgie van het bijbehorende geloof, speelden ze echter ook als gebouw een belangrijke rol in het dagelijks leven van onze voorvaderen.

Zelf ken ik ze vooral in Spanje, zoals de kathedralen van de provinciehoofdsteden in Leon en Toledo. In Leon domineert het gebouw met de hoge torens het centrale stadsplein en valt bij binnenkomst vooral het prachtige licht op, dat hoog boven ons in een bijna surreeel 'Yves Klein'-achtige blauwe gloed door de gebrandschilderde ramen op ons neerdaalt. Omdat de ramen vanwege de enorme hoogte van de kerk onmogelijk aan te raken zijn, schreef de reizende Spanjekenner Cees Nooteboom [uit 'Op weg naar Santiago' ]:

[...] 'Ik wil naar boven, de lucht in, langs die ramen vliegen waarvan ik anders de voorstellingen in een boek moet opzoeken omdat ze zo hoog en zo ver zijn. Voor wie is toch eigenlijk de bovenkant van kathedralen? Voor het oog, dat zal wel, de proportie, de ruimte, maar de laatste die er dichtbij geweest is, was een metselaar die alweer honderden jaren dood is. Als ik dat nu eens wil? En ik stel het me voor, vliegend langs die hoge kruisgewelven met langzame vleugelslag, langs de met betekenis en verhaal geladen ramen en rozetten, bestreken door de kleuren, een tropische engel uit Holland' [...] en zo gaat hij nog een bladzijde verder...

U denkt wellicht, waar wil die man naar toe, maar weest u gerust, we dalen vanzelf weer af naar het Amsterdam van vandaag.

Minstens even hoog als in Leon, maar vele malen groter qua oppervlakte is de kathedraal van de stad Toledo. Het enorme gebouwencomplex is bijna geheel opgenomen in de middeleeuwse bebouwing en fungeert dan ook met zijn meerdere ingangen als een onderdeel van de beweging in die stad. Ik wist niet hoe ik het had toen ik de dames met hun volle boodschappentassen zag lopen door de vijfbeukige ruimte, hun route door de kerk was namelijk korter dan er omheen.
De ruimte was zo feitelijk onderdeel geworden van het dagelijkse leven en het openbare gebied. En daarom ook - ondanks de onvoorstelbare rijkdom van gouden versiering en geschilderde kunstwerken - veel dichter bij ons als eenvoudige mensen dan in Leon. Overigens zie je ook op de Hollandse kerkschilderijen van Saenredam vaker groepjes met elkaar pratende stedelingen afgebeeld, zelfs hun huisdieren behoorden daar tot de dagelijkse bezoekers.

In onze eeuw [ik bedoel natuurlijk de vorige, de twintigste eeuw] zijn er beroemde voorgangers in het architectenvak geweest, die de afstand tussen het heilige karakter van het kerkgebouw en ons als gewone stervelingen nog verder hebben verkleind. Zo hebben we ongetwijfeld allen wel een eens bezoek gebracht aan de beroemde 'Notre Dame du haut' van Le Corbusier in Frankrijk.
Daar deed Corbu wat mij betreft een prachtige uitvinding: hij plaatste het beeld van Maria niet in de aan haar opgedragen kerk, maar er buiten... in de negge van een van de hogere ramen kijkt ze van achter het glas naar ons, eenmaal buiten gekomen zien we slechts haar gehakte holle houten beeldenrug.

Alvaro Siza ging nog een stap verder in zijn recente, ook aan Maria gewijde kerk in Marco de Canaveces in Portugal. In de sublieme en maagdelijk witte kerk staat het eenvoudige mariabeeld bijna op de grond, zodat wij op haar neerzien en haar kunnen aanraken; pas als we echt op onze knieen gaan, staan we oog in oog met haar.

Tenslotte is een van de mooiste kerkgebouwen die ik in ons eigen land ken natuurlijk de Pastoor van Arskerk van Aldo van Eyck aan de Aaltje Noorderwierstraat in Den Haag. Het gebouw voldoet aan alle criteria die ik persoonlijk aan hoogwaardige architectuur stel.
Van buiten een simpele betonstenen bouwmassa die stedelijk ruimtelijk via een omliggende tuin is opgenomen in een nieuwbouwwijk; van binnen door de verhoogde beuk een kathedraal..., een prachtige ruimtelijk werkende draagconstructie en wij als bezoeker en gebruiker zeer serieus genomen door een architect die zelfs in de details niet meer slordig of hinderlijk aanwezig is.