Een van de aardigste cases die ik tijdens een ontwerpoefening in Delft mocht begeleiden was een discussie over de vraag: 'Wat te doen met baksteen als er geen metselaars meer zijn?' Vanuit een analyse van goede en slechte eigenschappen van keramisch materiaal kwamen de slimste jongens al gauw met nieuwe oplossingen zoals het breken van de baksteen en weer opbergen in kleine zakjes die je direct aan de gevel kunt hangen.

Een denkwijze die we in de conservatieve bouwpraktijk weinig tegenkomen. We doen vooral dingen die we al kennen, zoals het vloeibaar aanvoeren van onze constructies en ze op het werk in een vormpje gieten. We optimaliseren die processen wel. We bedenken immers de metselrobot en het getimmerde vormpje van hout werd een instelbare tafelbekisting. Maar als de verdiepingshoogte in het Bouwbesluit verandert, bepleiten we uitstel van de invoering omdat onze tafelkisten eerst nog moeten worden aangepast [of afgeschreven?]. Velen begrijpen gelukkig al wel dat een duurzame toekomst gebouwen vraagt die je in de fabriek maakt en op het werk in elkaar zet. En wel zo dat je ze later eenvoudig kunt aanpassen of demonteren.

Daartegenover staat de mening van Christopher Alexander van wie ik na 11 september een lezing bijwoonde. Vanuit de gebeurtenissen in New York verkondigde hij juist het failliet van het industriele bouwen. De rijke mensen in het westen, zo'n één miljard, moeten nu werkelijk iets teruggeven aan de vijf miljard die niets bezitten. En als er in India niet meer dan 1.000 dollar beschikbaar is voor een huis, kom je niet meer weg met oplossingen uit onze bouwindustrie. Alexander schoffeerde daarmee rechtsstreeks de theorieen van John Habraken die eveneens in de zaal zat. Hij kwam met enkele snelle oplossingen: gebruik lokale materialen, plaatselijke arbeid en traditionele technieken, maak woningen in hoge dichtheden en hooguit in drie verdiepingen. Waarmee Alexander, retorisch gezien, weer knap uitkwam bij zijn beroemde 'Pattern-language'-ideeen.