 |
 |
Meneer de wethouder, mevrouw en meneer Hertzberger, dames en heren,
De Zwitserse kunstenaar Roman Signer maakt al jaren zogenaamde performances met behulp van de vier oer-elementen vuur, lucht, water en aarde. Ze worden tijdens de uitvoering door zijn echtgenote op film of video vastgelegd waarmee dan ook het vijfde element, namelijk de tijd in het kunstwerk wordt opgenomen. Vooral de natuurwetten worden zo door hem aan een onderzoek onderworpen, met vuur in de vorm van dynamiet, lucht in de vorm van geluid en aarde in de vorm van zwaartekracht. In het bergdal waar hij woont gooit hij bijvoorbeeld van een enorm betonnen viaduct allerlei spullen naar beneden; hij kijkt dan naar hun vlucht en op welke manier ze 150 meter lager weer neerkomen. Als een Newton après la lettre.
Veel van die vier natuurkrachten kunnen we in ons architectenvak goed gebruiken, tegen andere moeten we ons juist weer beschermen en omdat Signers voorbeelden zo indrukwekkend eenvoudig zijn, laat ik ze vaker zien tijdens lessen bouwtechnisch ontwerpen voor startende bouwkundestudenten.
Een van die doeltreffende fragmenten wil ik u hier niet onthouden. Alles komt daar bij elkaar in het kleine. Signer komt in de film op de fiets aanrijden langs de waterkant. Hij stopt en haalt een plankje van onder zijn snelbinders. Aan het plankje zit met elastiek een klein klokje vast. Hij hurkt langs de rivier en - als een Archimedes après la lettre - zet hij het plankje behoedzaam op het water, waar het langzaam door de stroom wordt meegenomen. We zien de camera het plankje nog een minuut of drie volgen tot het geheel uit beeld verdwenen is. De tik-tak-tijd van de klok omgezet in een veel rijkere betekenis, namelijk de tijd als 'beweging door de ruimte'.
En daarom vertel ik het u, dames en heren, omdat we vandaag in Middelburg bij elkaar zijn voor de feestelijke opening van de eerste waterwoning naar ontwerp van Herman Hertzberger, een van onze belangrijkste Nederlandse architecten. En ik beschouw het als een grote eer dat ik hem hier in mijn rol als voorzitter van de BNA mede mag toespreken. Weer een bijzondere mijlpaal in dat enorme gebouwde en getekende oeuvre waaraan hij al in 1958 begon. En alle waardevolle aspecten uit dat architectonische oeuvre komen hier in het klein weer bij elkaar. Bij Hertzberger is het nooit of-of, het is altijd en-en; hier in de Veersche Poort dus niet Newton of Archimedes, maar natuurlijk Newton en Archimedes.
Het vernieuwende concept van deze drijvende woning onstond al 15 jaar eerder in zijn ontwerp voor een competitie in de stad Haarlem. De compositie is als altijd eenvoudig en complex tegelijk, van een rijke ruimtelijkheid in het interieur en in de relaties met buiten en de stijl is ook onmiskenbaar Hertzberger. Daarbij ondersteund door een helder, bescheiden en doeltreffend materiaalgebruik. En zo als bij al zijn werk kun je het compleet anders gebruiken als dat nodig is, zo ook hier in de komende tijd. Als woning ontworpen, maar tijdelijk als wervend expositiecentrum ingericht. Ruimte voor de tijd is altijd ingebouwd, zoals hij zelf zegt.
Misschien mag ik aan de hand van die begrippen concept, compositie, stijl en materiaalgebruik nog een moment stil staan bij die meer dan 40 jaar dat Hertzberger al werkzaam is als architect. De auteur Gerard Reve besprak die thema's -met de van hem bekende pathetique - als de 'Vier Zuilen van het Proza' in een beroemd geworden serie lezingen uit 1985, later uitgegeven onder de titel 'Zelf schrijver worden'. Compositie en woordgebruik [bij architecten vanzelfsprekend materiaalgebruik] kun je leren en daarom noemt hij die twee zuilen 'vrij'. De twee andere, conceptie en stijl, zijn volgens hem 'onvrij' want ze zijn onlosmakelijk met jou als persoon verbonden, ze zijn onderdeel van jouw talent.
En daarvan, dames en heren, heeft Hertzberger ons veel laten zien, van zijn enorme talent. Via dat thema 'conceptie' heeft hij ons immer vernieuwende gebouwen gebracht die consequent gericht zijn op mensen, die altijd ruimte geven [vooral aan de ontmoeting] en die altijd meer boden dan werd gevraagd. Zijn scholen komen meestal op mijn netvlies als ik daaraan denk, met laatstelijk de prachtige meervoudig te gebruiken binnenruimte van het Montessoricollege in A'dam Oost. En het belangrijkste dat een architect kan bereiken, is hem zelfs tijdens zijn leven al overkomen: een van je gebouwen opgenomen in de wereldcanon van de architectuur. Centraal Beheer in Apeldoorn dat als concept een algemeen erkende nieuwe stap betekende in de architectuurgeschiedenis.
En hoewel hij steeds minder volgens vaste structuren en materiaalpatronen werkt dragen alle gebouwen, ook deze drijvende woning, onmiskenbaar zijn stijl. Gerard Reve zegt daar over en ik citeer: 'Stijl is het specifieke ritme [...] en het tempo, de danspassen, de grimassen, waarmede een auteur [hier een architect] een idee ontvouwt. Vooral als die stijl goed is, herkennen wij hem onmiddellijk als behorende bij die architect en niet bij iemand anders, en zulks, wonderlijk genoeg, zonder dat wij die stijl ooit volledig kunnen analyseren: het is zoals wij iemand op een afstand niet zozeer aan gelaat, gestalte of kleding, maar aan houding en manier van lopen herkennen. Het is een achtereenvolgens gedeeltelijk openen, wederom sluiten, optillen, nederzetten, omdraaien, tegen het licht houden en ten slotte op de vloer uitrollen of in scherven laten vallen van een gedachte. De goede architect doet daarbij iets dat wij nooit geheel kunnen voorspellen, maar dat toch op geheimzinnige wijze aan onze verwachtingen beantwoordt.' Einde citaat.
Ik vind dat het prachtig past bij de zeer eigen stijl van deze architect.
|
|
 |
|
Tot besluit wil ik graag nog een aspect van Hertzbergers talent naar voren halen, namelijk dat hij zijn visie en ideeen perfect aan anderen kan overdragen. Zijn boeken worden dan ook tot in het verre China gelezen. Zo inspireert hij via zijn lessen meerdere generaties architecten waaronder ikzelf, als student. Het komt trouwens maar weinig voor dat een vaardig architect tegelijkertijd een vaardig docent is of andersom en hoewel ik later door Har Oudejans - een van zijn geestverwanten - ben opgeleid, herinner ik me vooral Hertzbergers wervende collegeserie in mijn tweede en derde studiejaar.
En als mijn moeder dan vroeg wat zo'n architectuurprofessor nou zoal in die lessen beweerde, hoefde ik niet lang te zoeken naar een voorbeeld dat haar zou aanspreken. Zij was zelf ook werkzaam in het onderwijs en daarom gingen we van jongsafaan iedere zomer zes weken lang met de auto op vakantie naar verre buitenlanden. In zijn college behandelde hij een woonwijk waar de auto juist uit de woonstraten werd geweerd, maar hij had wel speciaal ruimte gemaakt voor het eens per jaar ritueel inpakken van die auto voor de grote vakantie. Mijn moeders mond viel open toen ik erover vertelde en ze sloot de professor direct voor eeuwig in haar hart, en dat deed ze maar met weinigen. Altijd het echte leven dus, en zo kwamen de belangrijke aspecten van het architectenvak - via u - ook voor haar in het klein weer bij elkaar.
Waarde Hertzberger, u bent dus een bron van inspiratie voor moeders van studenten, voor opdrachtgevers, voor gebruikers en voor vele architect-collega's. Ik wens u, en in u allen die aan de totstandkoming van deze eerste drijvende woning hebben meegewerkt, veel geluk met dit zoveelste resultaat in uw leven en werk [en we hopen natuurlijk dat ze er uiteindelijk alle 12 zullen komen]. We weten dat u niet aflatend doorgaat met het vak en we wensen u daarbij vanzelfsprekend al het goede. En u heeft vorig weekeinde nog wel uw 70ste verjaardagfeest mogen vieren.
Mede daarom heb ik voor deze gelegenheid twee bescheiden geschenken voor u meegebracht. Allereerst een fles champagne en u mag natuurlijk zelf kiezen of u haar opdrinkt of dat u haar ritueel tegen de drijver wilt stukslaan.
Tot slot wil ik u, namens het bestuur van de Koninklijke Maatschappij ter Bevordering der Bouwkunst, Bond van Nederlandse Architecten BNA vragen of u, vanwege uw grote persoonlijke betekenis voor de Nederlandse architectuur, de hoogste eer die wij in onze vereniging kennen, namelijk het erelidmaatschap, zoudt willen aanvaarden.
We zullen u dat erelidmaatschap dan graag op een feestelijk congres in het najaar overhandigen. Nogmaals gelukgewenst en ik dank u voor uw aandacht.
|
|
